Theranos: Cú lừa 9 tỷ USD và cỗ máy xét nghiệm máu rỗng ruột ở Thung lũng Silicon
Máy xét nghiệm Edison không thực hiện được phép thử nào ra hồn. Theranos bí mật pha loãng các giọt máu mao mạch và chạy lén trên máy của Siemens. Bóc trần cơ chế lừa đảo bằng hào quang và sự sụp đổ của kỳ lân 9 tỷ USD.
1. Chiếc áo cổ lọ đen và ảo ảnh 9 tỷ USD
Năm 2014, Thung lũng Silicon phát cuồng vì một hiện tượng: Elizabeth Holmes, cô gái 30 tuổi bỏ học Stanford, người sáng lập Theranos.
Holmes mặc áo len cổ lọ đen giống hệt Steve Jobs, nói giọng trầm thấp đầy vẻ uy quyền và tuyên bố một cuộc cách mạng y tế: “Chỉ cần một giọt máu chích từ đầu ngón tay, được chứa trong một ống nhỏ bằng hạt đỗ tên là Nanotainer, cỗ máy Edison của chúng tôi có thể thực hiện hơn 200 xét nghiệm khác nhau, từ đo lượng đường trong máu cho đến phát hiện sớm các bệnh ung thư hiểm nghèo”.
Lời hứa hẹn đó đánh trúng nỗi sợ kim tiêm của hàng triệu người và khát khao của các nhà đầu tư về một “Steve Jobs phiên bản nữ của ngành công nghệ sinh học”.
Các con số tăng chóng mặt:
- Theranos huy động được hơn 700 triệu USD tiền mặt từ các nhà tài phiệt hàng đầu như Rupert Murdoch, gia đình Walton (Walmart) hay gia đình DeVos.
- Định giá công ty vọt lên mức 9 tỷ USD.
- Elizabeth Holmes sở hữu hơn 50% cổ phần, trở thành nữ tỷ phú tự thân trẻ nhất thế giới với khối tài sản trên giấy tờ chạm mốc 4.5 tỷ USD.
Nhưng đằng sau những tấm kính mờ và hệ thống bảo mật an ninh cấp quân đội tại trụ sở Palo Alto là một trò bịp bợm tinh vi kéo dài hơn một thập kỷ.
2. Điểm gãy vật lý: Khi hóa sinh không tuân theo khẩu hiệu khởi nghiệp
Trong ngành phần mềm, triết lý “Fake it till you make it” (Cứ giả vờ cho đến khi làm được thật) là chuyện thường ngày: dựng tạm một bản giao diện chưa hoàn thiện (mockup) để gọi vốn, rồi sau đó thuê kỹ sư về viết code vá lỗi.
Nhưng y tế và hóa sinh không phải là ứng dụng điện thoại. Các phân tử sinh học tuân theo định luật tự nhiên, không thể bị thao túng bởi những lời thuyết trình hoa mỹ. Cỗ máy Edison của Theranos vấp phải 3 bức tường vật lý không thể vượt qua:
1. Máu mao mạch bị nhiễm tạp chất:
Khi chích máu ở đầu ngón tay và nặn bóp, dịch mô tế bào và các mảnh vỡ hồng cầu bị trộn lẫn vào máu. Mẫu thử này không bao giờ đạt độ tinh khiết như máu lấy từ tĩnh mạch cánh tay.
↓
2. Thể tích mẫu quá nhỏ (Micro-fluidics):
Vài microlit máu là không đủ thể tích để chia nhỏ ra làm hàng chục phản ứng enzym khác nhau.
↓
3. Cơ chế bí mật của Theranos:
Để khắc phục, Theranos bí mật pha loãng giọt máu với nước muối (saline). Nhưng việc pha loãng làm nồng độ các chất chỉ điểm sinh học tụt xuống dưới ngưỡng phát hiện của máy đo, dẫn đến kết quả sai lệch hoàn toàn.
Vì máy Edison chỉ chạy được vài xét nghiệm đơn giản và thường xuyên cho ra kết quả sai lệch vô phương cứu chữa, Elizabeth Holmes và người tình kiêm Giám đốc vận hành Ramesh “Sunny” Balwani đã chọn con đường gian lận:
- Họ âm thầm chi hàng triệu USD mua các máy xét nghiệm thương mại khổng lồ của các tập đoàn Siemens, Roche và Sysmex.
- Các máy này được đặt trong một tầng hầm bảo mật tuyệt đối, chỉ những nhân viên thân tín mới được bước vào.
- Khi bệnh nhân từ chuỗi nhà thuốc Walgreens đến lấy máu, mẫu thử được đưa về tầng hầm, pha loãng ra rồi chạy trên máy của Siemens. Thậm chí các kỹ sư còn phải tháo tung máy Siemens để chế lại khay đựng vừa chiếc ống Nanotainer bé tí nhằm qua mặt các đoàn tham quan.
Hàng chục nghìn bệnh nhân đã nhận được kết quả xét nghiệm giả mạo: người khỏe mạnh thì bị báo mắc bệnh tuyến giáp hoặc tiểu đường, người mang khối u ung thư lại được trả lời là bình thường.
3. Ban quản trị bị bịt mắt và văn hóa giám sát độc hại
Một câu hỏi mang tính nguyên lý gốc: Làm thế nào một công ty lừa đảo suốt 12 năm mà không bị phát hiện bởi giới chuyên môn?
Câu trả lời nằm ở danh sách thành viên Hội đồng Quản trị của Theranos. Nhìn vào danh sách này, người ta thấy một nhóm các chính khách và tướng lĩnh già uy tín nhất nước Mỹ:
- Cựu Ngoại trưởng Mỹ Henry Kissinger.
- Cựu Ngoại trưởng Mỹ George Shultz.
- Tướng Thủy quân Lục chiến James Mattis (sau này là Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ).
- Thượng nghị sĩ Sam Nunn, Cựu Giám đốc CDC William Foege.
Điểm chung chết người của ban quản trị này: Không có một ai là chuyên gia về công nghệ y sinh hoặc hóa phân tích. Họ là những chính trị gia lão thành bị thu hút bởi lòng yêu nước, lời hứa hẹn cải tổ hệ thống y tế quân đội và sự ngưỡng mộ mù quáng dành cho Holmes. Khi một tướng bốn sao như James Mattis bảo rằng Theranos là tương lai của quân đội Mỹ, không nhà đầu tư nào dám đặt câu hỏi nghi ngờ.
Trong nội bộ công ty, Sunny Balwani thiết lập một mạng lưới giám sát kiểu trại lính:
- Cài phần mềm theo dõi từng bàn phím nhân viên, kiểm tra thời gian ra vào cổng từng phút.
- Bất kỳ kỹ sư hay nhà khoa học nào lên tiếng cảnh báo về sự sai lệch của kết quả xét nghiệm đều bị sa thải ngay trong ngày và bị đe dọa khởi kiện vi phạm thỏa thuận bảo mật (NDA).
4. Bức màn bị giật sập: Nhà báo và người thổi còi
Bức tường bí mật của Theranos bắt đầu nứt vỡ từ bên trong bởi hai nhà khoa học trẻ vừa tốt nghiệp: Tyler Shultz (22 tuổi, trớ trêu thay lại chính là cháu nội của George Shultz) và Erika Cheung.
Khi tận mắt chứng kiến công ty ngụy tạo các đợt kiểm tra chất lượng định kỳ và đưa kết quả xét nghiệm sai cho bệnh nhân, họ đã lên tiếng nhưng bị gạt đi thẳng thừng. Tyler Shultz thậm chí còn bị ông nội của mình gây áp lực buộc phải ký giấy cam kết giữ im lặng để bảo vệ Holmes.
Không chấp nhận sự thỏa hiệp vô nhân đạo, họ bí mật liên hệ với John Carreyrou, phóng viên điều tra kỳ cựu của tờ The Wall Street Journal.
Tháng 10 năm 2015, sau nhiều tháng đào bới chứng cứ và phỏng vấn các cựu nhân viên dưới sự đe dọa kiện tụng từ các luật sư hàng đầu của Theranos, Carreyrou xuất bản bài phóng sự chấn động trên trang nhất Wall Street Journal: Vạch trần cỗ máy Edison là trò bịp bợm và Theranos đang sử dụng máy của đối thủ để chạy phần lớn xét nghiệm.
Phản ứng dây chuyền nổ ra dồn dập:
- Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) và CMS mở cuộc thanh tra đột xuất. Kết quả: Phòng thí nghiệm của Theranos bị đánh giá là “mối nguy hại trực tiếp đối với sức khỏe bệnh nhân”, chứng chỉ hoạt động bị thu hồi.
- Walgreens cắt đứt hợp đồng, đóng cửa toàn bộ trung tâm chăm sóc sức khỏe liên kết.
- SEC (Ủy ban Chứng khoán Mỹ) cáo buộc Holmes và Balwani tội gian lận chứng khoán nghiêm trọng.
- Tháng 9 năm 2018, Theranos tuyên bố phá sản và giải thể. Giá trị 9 tỷ USD bốc hơi sạch sẽ thành số 0.
5. Bài học đóng đinh
Elizabeth Holmes lĩnh án 11 năm 3 tháng tù giam. Sunny Balwani nhận án ** gần 13 năm tù**.
Cú sụp đổ của Theranos để lại 3 kết luận không thể chối cãi:
- Đừng bao giờ áp dụng triết lý “Fake it till you make it” vào thế giới vật lý và y tế: Bạn có thể nói quá về một phần mềm sắp ra mắt, nhưng bạn không thể thổi phồng các phản ứng hóa sinh khi tính mạng con người là thước đo.
- Hội đồng quản trị không có chuyên môn thực chất chỉ là một bức bình phong trang trí: Một ban quản trị toàn các chính trị gia lừng lẫy nhưng mù tịt về chuyên môn chỉ phục vụ mục đích duy nhất: tạo ra lớp vỏ bọc uy tín giả để ngăn chặn các câu hỏi chất vấn kỹ thuật chính đáng.
- Sự thật kỹ thuật luôn chiến thắng những lời kể chuyện (Narrative): Bạn có thể quyến rũ được các quỹ đầu tư bằng một câu chuyện xúc động, nhưng khi đưa sản phẩm ra môi trường thực tế, dữ liệu số liệu sẽ tự cất tiếng nói. Mọi sự gian dối chỉ mua thêm được thời gian, không bao giờ mua được kết quả.
📜 Xem toàn bộ transcript gốc tiếng Anh (4,309 từ)
Văn bản phụ đề nguyên bản tiếng Anh trích xuất trực tiếp từ video của ColdFusion phục vụ tra cứu và đối chiếu: