Tiền thực sự được sinh ra như thế nào? Giải mã cỗ máy QE và vòng lặp nợ vô tận
Khi lãi suất chạm đáy 0%, các ngân hàng trung ương bắt đầu bấm nút in nghìn tỷ USD mua trái phiếu thông qua gói nới lỏng định lượng QE. Tiền rẻ không chảy vào túi người nghèo mà đổ thẳng vào thị trường chứng khoán và bất động sản, làm giàu cho tầng lớp tinh hoa qua hiệu ứng Cantillon.
1. Nút bấm tạo ra nghìn tỷ USD trên màn hình máy tính
Tháng 3 năm 2020, khi đại dịch Covid-19 bùng phát khiến nền kinh tế toàn cầu tê liệt chỉ sau một đêm, Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) Jerome Powell xuất hiện trên chương trình truyền hình 60 Minutes của đài CBS.
Phóng viên Scott Pelley đặt câu hỏi thẳng thắn: “Thưa ông, Fed đã bơm hàng nghìn tỷ USD vào hệ thống tài chính để giải cứu thị trường. Số tiền đó đến từ đâu? Có phải Fed đã in thêm tiền giấy hay không?”.
Jerome Powell nhìn thẳng vào ống kính và trả lời không một chút ngần ngại:
“Về mặt kỹ thuật, chúng tôi tạo ra nó dưới dạng kỹ thuật số. Với tư cách là một ngân hàng trung ương, chúng tôi có quyền tạo ra tiền tệ bằng cách sử dụng máy tính: chúng tôi chỉ cần tăng số dư trong tài khoản của các ngân hàng thương mại tại Fed lên. Nó gần giống như việc in tiền, nhưng được thực hiện trên các con số kỹ thuật số.”
Chỉ trong vòng vài tháng ngắn ngủi của năm 2020, Fed đã tạo ra hơn 3.000 tỷ USD từ hư vô – một lượng tiền tương đương với tổng số tiền mà nước Mỹ đã in ấn trong suốt 200 năm lịch sử cộng lại.
Cỗ máy bí mật đằng sau quyền năng tối thượng này mang một cái tên hàn lâm: Nới lỏng định lượng (Quantitative Easing - QE).
2. Cơ chế vận hành của cỗ máy QE: Từ hư vô vào bảng cân đối kế toán
Trong điều kiện kinh tế bình thường, ngân hàng trung ương điều tiết nền kinh tế bằng một công cụ duy nhất: Lãi suất điều hành (Interest Rates). Khi kinh tế suy thoái, họ hạ lãi suất để doanh nghiệp và người dân vay tiền rẻ hơn; khi kinh tế quá nóng, họ tăng lãi suất để kiềm chế lạm phát.
Nhưng chuyện gì sẽ xảy ra khi lãi suất đã bị ép tụt xuống mức đáy 0% mà nền kinh tế vẫn không chịu nhúc nhích?
Ngân hàng trung ương không thể hạ lãi suất xuống mức âm sâu vô tận. Lúc này, công cụ thông thường đã tê liệt hoàn toàn. Để không bị rơi vào vòng xoáy giảm phát chết người, họ buộc phải kích hoạt vũ khí hạt nhân tiền tệ: Chính sách nới lỏng định lượng (QE).
Quy trình QE diễn ra theo 4 bước khép kín:
Bước 1: Fed gõ số tiền mới tinh vào tài khoản dự trữ máy tính (Tiền tạo ra từ con số không)
↓
Bước 2: Fed dùng số tiền ảo này mua lại Trái phiếu Chính phủ và Chứng khoán thế chấp (MBS) từ các ngân hàng thương mại và quỹ đầu cơ
↓
Bước 3: Ngân hàng thương mại nhận được tiền mặt dồi dào, đẩy lượng tiền dự trữ tăng vọt
↓
Bước 4: Tiền rẻ tràn ngập hệ thống, kích thích dòng tiền đầu cơ đi tìm kiếm lợi nhuận
Bản chất của QE không phải là “in tiền giấy phát cho người dân”. Đó là hành động hoán đổi tài sản: Ngân hàng trung ương thu gom những tờ giấy nợ dài hạn (trái phiếu) có tính thanh khoản thấp ra khỏi thị trường, và nhét vào tay các ngân hàng thương mại những khoản tiền mặt thanh khoản tức thì.
3. Hiệu ứng Cantillon: Tại sao người giàu càng giàu, người nghèo càng nghèo?
Nếu ngân hàng trung ương bơm hàng nghìn tỷ USD vào nền kinh tế, tại sao phần lớn người dân lao động lại không cảm thấy mình giàu lên, mà trái lại còn thấy cuộc sống ngày càng ngột ngạt và chật vật?
Câu trả lời nằm ở một quy luật kinh tế cổ điển được khám phá từ thế kỷ 18 bởi nhà kinh tế học Richard Cantillon: Hiệu ứng Cantillon (Cantillon Effect).
Hiệu ứng này chỉ ra một chân lý trần trụi: Tiền mới được bơm vào nền kinh tế không hề phân bổ đồng đều cho mọi người cùng một lúc. Nó luôn luôn chảy vào tay một nhóm người trước tiên, rồi mới từ từ nhỏ giọt xuống phần còn lại của xã hội.
Vòi bơm tiền (Fed / Ngân hàng Trung ương)
↓
Tầng 1: Các ngân hàng Phố Wall, Quỹ đầu cơ, Giới tài phiệt
(Nhận tiền đầu tiên khi giá cả hàng hóa chưa kịp tăng. Họ dùng tiền rẻ này mua gom cổ phiếu, bất động sản, thâu tóm doanh nghiệp với giá hời)
↓
Tầng 2: Các tập đoàn lớn, nhà quản lý cấp cao
(Tài sản tăng vọt, cổ phiếu bùng nổ, nhận tiền thưởng triệu USD)
↓
Tầng 3: Tầng lớp lao động bình dân, người nghèo, người hưởng lương cố định
(Nhận tiền cuối cùng hoặc không nhận được đồng nào. Nhưng lúc này, lượng tiền mới đã đẩy giá nhà, giá thức ăn, tiền xăng dầu, viện phí tăng vọt lên trời)
Nói cách khác: QE là một cỗ máy phân phối lại tài sản vô hình từ người nghèo sang người giàu.
Trong đợt QE khổng lồ năm 2020:
- Hàng triệu người lao động bị mất việc làm, đóng cửa cửa hàng kinh doanh nhỏ, sống dựa vào các khoản trợ cấp ít ỏi.
- Nhưng cùng lúc đó, chỉ số chứng khoán S&P 500 liên tục phá đỉnh lịch sử; tài sản ròng của các tỷ phú công nghệ như Elon Musk, Jeff Bezos, Mark Zuckerberg tăng thêm hàng trăm tỷ USD chỉ trong vài tháng. Giá nhà đất tại các thành phố lớn bị đẩy lên mức không tưởng, nằm ngoài tầm với của bất kỳ gia đình lao động trẻ nào.
4. Bẫy nợ vô tận và điểm gãy siêu lạm phát
Một câu hỏi mang tính nguyên lý gốc: Nếu ngân hàng trung ương có thể giải quyết khủng hoảng bằng cách bấm nút tạo tiền từ hư vô, tại sao họ không làm như vậy mãi mãi?
Bởi vì cái giá phải trả cho việc tạo tiền không có của cải thực tế bảo chứng luôn luôn là sự sụp đổ của lòng tin vào đồng tiền pháp định.
Lịch sử kinh tế nhân loại đã ghi nhận hàng loạt thảm kịch khi cỗ máy in tiền vượt khỏi tầm kiểm soát:
- Cộng hòa Weimar (Đức năm 1923): Chính phủ in tiền ồ ạt để trả nợ chiến tranh khiến đồng Mark Đức mất sạch giá trị. Người ta phải chở từng xe cút kít chứa đầy tiền giấy chỉ để mua một ổ bánh mì; trẻ em lấy các cọc tiền giấy ra làm gạch xếp hình hoặc đem đốt sưởi ấm vì tiền giấy rẻ hơn củi gỗ.
- Zimbabwe (năm 2008): Ngân hàng trung ương in ra tờ tiền mệnh giá kỷ lục 100.000 tỷ Dollar Zimbabwe, nhưng tờ tiền đó thậm chí không đủ mua một chiếc vé xe buýt.
- Venezuela (năm 2018): Đất nước có trữ lượng dầu mỏ lớn nhất thế giới rơi vào cảnh người dân phải cân tiền theo ký thay vì đếm tiền, hàng triệu người vượt biên tị nạn vì đồng nội tệ biến thành giấy rác.
Khi tiền tệ bị in ấn bừa bãi, nó phá hủy chức năng quan trọng nhất của tiền: Phương tiện lưu trữ giá trị (Store of Value). Người dân sẽ nhận ra rằng họ đang bị lừa, và họ sẽ lập tức bán tháo đồng tiền giấy để đổi lấy bất kỳ tài sản thực nào có thể cầm nắm được.
5. Bài học đóng đinh
Hiểu được cỗ máy tạo tiền hiện đại mang lại 3 kết luận thực tế:
- Tiền mặt trong nền kinh tế QE thực chất là một chiếc bẫy tan chảy (Melting Ice Cube): Giữ tiền mặt trong ngân hàng với lãi suất thực âm (lãi suất danh nghĩa thấp hơn tỷ lệ lạm phát thực tế) chính là hành động âm thầm chuyển giao của cải của bạn cho những kẻ đứng gần vòi bơm tiền nhất.
- Hiểu rõ sự khác biệt giữa “Tiền tệ” (Currency) và “Của cải thực” (Wealth): Tiền pháp định (USD, EUR, VND) chỉ là một phương tiện trao đổi tạm thời do con người quy ước và có thể bị in ấn tùy tiện bởi chính trị gia. Của cải thực sự là những thứ có nguồn cung khan hiếm hữu hạn: đất đai có vị trí đắc địa, năng lực sản xuất của các doanh nghiệp độc quyền, năng lượng, vàng và các tài sản số phi tập trung không thể bị can thiệp bởi ý chí con người.
- Mọi chu kỳ nợ đều có điểm kết thúc: Một hệ thống nợ nần không thể giải quyết được bằng cách vay thêm nợ mới. Khi các ngân hàng trung ương buộc phải tăng lãi suất để kiềm chế con quái vật lạm phát do chính họ tạo ra, quả bóng tài sản ảo sẽ xì hơi và những kẻ sống dựa vào đòn bẩy tài chính rẻ mạt sẽ là những kẻ ngã gục đầu tiên.
📜 Xem toàn bộ transcript gốc tiếng Anh (4,782 từ)
Văn bản phụ đề nguyên bản tiếng Anh trích xuất trực tiếp từ video của ColdFusion phục vụ tra cứu và đối chiếu: