Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC): Đế chế thương mại 7.900 tỷ USD lớn nhất toàn bộ lịch sử nhân loại
Vượt xa vốn hóa của Apple, Microsoft và Saudi Aramco cộng lại, Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC) từng được định giá tới 7.900 tỷ USD vào thế kỷ 17. Khám phá tổ chức phát minh ra sàn chứng khoán đầu tiên trên thế giới, sở hữu quân đội riêng và độc quyền con đường tơ lụa gia vị.
1. Con quái vật kinh tế làm lu mờ mọi tập đoàn hiện đại
Vào tháng 8 năm 2018, khi tập đoàn Apple chính thức cán mốc giá trị vốn hóa thị trường 1.000 tỷ USD, các mặt báo kinh tế tài chính toàn cầu đã tốn không biết bao nhiêu giấy mực để ca ngợi đây là một kỳ tích vô tiền khoáng hậu của chủ nghĩa tư bản. Sau đó, Microsoft, Alphabet hay gã khổng lồ dầu mỏ Saudi Aramco lần lượt chạm mốc 2.000 tỷ rồi 3.000 tỷ USD.
Thế nhưng, nếu điều chỉnh theo lạm phát và so sánh quy mô tương đối với tổng sản lượng kinh tế toàn cầu của thời đại, tất cả các tập đoàn công nghệ khổng lồ nhất của thế kỷ 21 chỉ giống như những đứa trẻ mới lớn khi đặt cạnh một thực thể kinh tế từng tồn tại cách đây 400 năm:
Công ty Đông Ấn Hà Lan (tiếng Hà Lan: Vereenigde Oostindische Compagnie - viết tắt là VOC).
Vào đỉnh cao hoàng kim năm 1637 (trùng với cơn sốt hoa Tulip tại Hà Lan), giá trị vốn hóa của VOC trên thị trường chứng khoán Amsterdam đạt mức 78 triệu đồng Guilder Hà Lan.
Quy đổi theo sức mua và tỷ trọng kinh tế thời điểm đó, VOC được định giá tương đương 7.900 tỷ USD (thậm chí một số mô hình đo lường kinh tế học lịch sử còn ước tính con số này vượt mốc 8.200 tỷ USD).
Để dễ hình dung: Giá trị của VOC ở thời kỳ đỉnh cao lớn hơn tổng vốn hóa của cả Apple, Microsoft, Amazon, Google và Meta cộng lại vào thời điểm hiện tại.
2. Phát minh vĩ đại năm 1602: Khai sinh ra công ty cổ phần và sàn chứng khoán đầu tiên
Vào cuối thế kỷ 16, việc giong buồm đi thuyền từ châu Âu sang châu Á (vùng quần đảo Indonesia ngày nay) để tìm kiếm các loại gia vị quý hiếm như hạt nhục đậu khấu, đinh hương, quế và hồ tiêu là một hoạt động mạo hiểm sinh tử.
Vào thời điểm đó, các loại gia vị này quý hơn cả vàng ròng vì chúng được giới quý tộc châu Âu dùng để bảo quản thịt, làm thuốc chữa bệnh và thể hiện đẳng cấp xã hội. Một chuyến tàu chở đầy gia vị cập bến an toàn có thể mang lại mức lợi nhuận tới 400%.
Tuy nhiên, rủi ro cũng vô cùng khủng khiếp: Bão tố đại dương, dịch bệnh scurvy và cướp biển khiến cứ ba con tàu ra khơi thì chỉ có một con tàu sống sót trở về. Một thương nhân giàu có có thể phá sản hoàn toàn chỉ sau một đêm nếu con tàu của mình bị đắm.
Để giải quyết bài toán rủi ro này, vào ngày 20 tháng 3 năm 1602, chính quyền Cộng hòa Hà Lan đã sáp nhập các thương hội buôn bán nhỏ lại để thành lập VOC, đồng thời thực hiện hai phát minh mang tính cách mạng làm thay đổi vĩnh viễn cấu trúc tài chính toàn cầu:
HAI PHÁT MINH TÀI CHÍNH LỊCH SỬ CỦA VOC┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐│ 1. CÔNG TY CỔ PHẦN ĐẠI CHÚNG ĐẦU TIÊN (Joint-Stock Company): ││ - Không bắt một cá nhân phải chịu toàn bộ rủi ro con tàu ││ - Chia nhỏ quyền sở hữu doanh nghiệp thành các CỔ PHẦN (Shares) ││ - Bất kỳ người dân nào, từ thợ may, bà nội trợ cho đến quý tộc ││ đều có thể góp vài guilder để trở thành cổ đông hưởng cổ tức │└───────────────────────────────────┬────────────────────────────────────┘ │ Cần nơi giao dịch các cổ phần này ▼┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐│ 2. SÀN GIAO DỊCH CHỨNG KHOÁN ĐẦU TIÊN (Amsterdam Stock Exchange): ││ - Khai sinh thị trường thứ cấp mua bán cổ phần và trái phiếu ││ - Cho phép nhà đầu tư bán lại cổ phần lấy tiền mặt bất kỳ lúc nào ││ mà không cần chờ các con tàu viễn chinh trở về sau 3 năm │└────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘
Chính cơ chế huy động vốn đại chúng này đã cung cấp cho VOC một lượng tiền mặt khổng lồ mà không một vương triều phong kiến nào ở châu Âu thời bấy giờ có thể so bì được.
3. Tập đoàn mang quyền lực của một siêu cường quốc
Điểm đáng sợ nhất của VOC không chỉ nằm ở số tiền mặt họ nắm giữ, mà nằm ở những đặc quyền chủ quyền tối cao do Quốc hội Hà Lan ban tặng:
VOC không phải là một công ty tuân thủ pháp luật thông thường; bản thân VOC chính là một nhà nước thu nhỏ có chủ quyền riêng:
Độc quyền thương mại 21 năm liên tục: Nắm giữ độc quyền tuyệt đối mọi hoạt động thương mại từ Mũi Hảo Vọng (châu Phi) đến Eo biển Magellan (Nam Mỹ).
Quyền tuyên chiến và ký hiệp ước hòa bình: Tự mình ký kết các hiệp định ngoại giao với các vị vua và hoàng đế châu Á.
Sở hữu quân đội và hải quân riêng: VOC duy trì một hạm đội gồm hơn 40 tàu chiến bọc thép và lực lượng quân đội thường trực hơn 10.000 lính đánh thuê thiện chiến.
Quyền đúc tiền riêng và thành lập thuộc địa: Tự phát hành các đồng tiền xu mang logo VOC, xây dựng các pháo đài quân sự kiên cố và có quyền tuyên án tử hình, xử tử bất kỳ ai chống đối.
QUY MÔ ĐẾ CHẾ VOC TẠI CHÂU ÁTrụ sở trung tâm: Batavia (Jakarta, Indonesia ngày nay) │ ▼CHIẾN LƯỢC ĐỘC QUYỀN ĐẪM MÁU:- Năm 1621: Thống đốc Jan Pieterszoon Coen chỉ huy quân đội tấn công quần đảo Banda (nơi duy nhất trên Trái Đất trồng hạt nhục đậu khấu thời đó)- Thảm sát và bắt làm nô lệ gần như toàn bộ 15.000 người dân bản địa- Đốt phá các cây gia vị trên các đảo lân cận để duy trì thế độc quyền tuyệt đối │ ▼Kiểm soát toàn bộ nguồn cung nhục đậu khấu toàn cầu ──▶ Thổi giá bán tại châu ÂuBiên lợi nhuận ròng hàng năm đạt mức không tưởngChi trả cổ tức trung bình 18% mỗi năm suốt gần 200 năm liên tục!
Mạng lưới thương mại của VOC trải dài từ Hà Lan, Nam Phi, Ấn Độ, Sri Lanka, Indonesia, Đài Loan và là quốc gia phương Tây duy nhất được phép duy trì trạm thương mại độc quyền với Nhật Bản (tại đảo Dejima, Nagasaki) trong suốt thời kỳ bế quan tỏa cảng Sakoku của Mạc phủ Tokugawa.
4. Bốn bài học sâu sắc từ sự sụp đổ của đế chế 200 năm
Mặc dù hùng mạnh vô địch, VOC cuối cùng cũng đi đến hồi kết và chính thức bị giải thể trong phá sản vào năm 1799. Nguyên nhân sụp đổ của VOC để lại những bài học kinh điển về quản trị:
Hiểm họa từ sự độc quyền gắn liền với quyền lực bạo lực: Khi một doanh nghiệp thương mại được trao quyền dùng súng đạn để tiêu diệt đối thủ cạnh tranh, họ sẽ chọn con đường bạo lực và áp bức thay vì nâng cao năng lực vận hành. Tội ác của VOC tại quần đảo Banda mãi mãi là một vết nhơ đẫm máu trong lịch sử tư bản.
Chi phí duy trì bộ máy quan liêu và quân đội sẽ nuốt trọn lợi nhuận: Việc duy trì hàng chục pháo đài xa xôi và hàng vạn lính đánh thuê khắp châu Á tiêu tốn những khoản chi phí vận hành khổng lồ. Khi chi phí bảo vệ độc quyền vượt quá doanh thu bán gia vị, bảng cân đối kế toán bắt đầu thủng đáy.
Căn bệnh tham nhũng từ bên trong (Internal Corruption): Tại Hà Lan, người dân thời đó chua chát gọi tắt chữ VOC là “Vergaan Onder Corruptie” (Chết chìm vì tham nhũng). Các thuyền trưởng và nhân viên của VOC bí mật lập ra các đường dây buôn lậu gia vị riêng để bỏ túi cá nhân, bòn rút cạn kiệt nguồn thu của công ty mẹ.
Không có đế chế nào tồn tại mãi mãi nếu không thích ứng với luật chơi mới: Sự vươn lên của Công ty Đông Ấn Anh (British EIC) với mô hình thương mại linh hoạt hơn, tập trung vào hàng dệt may và trà Ấn Độ, kết hợp với các cuộc chiến tranh hao tổn giữa Anh và Hà Lan đã giáng đòn kết liễu vào vị thế độc tôn của VOC.
📜 Xem toàn bộ transcript gốc tiếng Anh (1,802 từ)
Văn bản phụ đề nguyên bản tiếng Anh trích xuất trực tiếp từ video của ColdFusion phục vụ tra cứu và đối chiếu:
You are watching ColdFusion TV Hi welcome to another ColdFusion video Since 2013, this channel has featured the "How BIG" series Essentially, the series explores the size and scope of different companies Recently, Apple has passed the one trillion dollar valuation mark, but since "How BIG is Apple?" video already exists I have the idea to take things a little further. I ask myself the question "What was the biggest company of all time?" In this video, we'll quickly touch on the 8 most valuable companies in history and then spend some time on number one because it's a fascinating story. This company was so large that they literally geographically shaped the world we know today. Alright, let's get into it At number 8, we have Microsoft in 1999. The company was valued at $0.9 trillion at the height of the dot-com bubble Number 7 is Apple in 2018. This is due to the persistent popularity of the iPhone which makes up about 70% of the company's profits Though some do speculate that this Trillion-dollar stock figure is more complicated due to low interest rates making it viable for the companies to buy back Its own stock, pushing up the stock price further At number 6, we have Standard Oil. In 1900 this company was worth $1 trillion. Standard Oil was soon broken up by the American government into well, pretty much every major American oil company At number 5, we have PetroChina. In 2007 they were valued at $1.4 trillion and this was right at the peak of oil prices just before the GFC The 4th most valuable company of all time is Saudi Aramco, valued at $4.1 trillion at its peak in 2010 From here on we have to step back in time, hundreds of years to reach the real heavyweights At number 3 and 2 respectively, are the South Sea company worth $4.3 trillion and the Mississippi company worth $6.5 trillion both in 1720. Of course, these numbers are adjusted for inflation The reason for these astronomical valuations is quite interesting In 1720, a bubble formed around speculation of trade between North and South America The two companies mentioned promised that they could capitalize on trade between the American continents and their stock rose accordingly The speculators in these companies would coined the term 'millionaire' In reality, mass trade between the Americas didn't really end up happening and the bubble soon popped Okay, so on to number one Valued at a ridiculous $7.9 trillion in 1637 is the Dutch East India Company The story of the Dutch East India Company is absolutely fascinating The story starts in the Netherlands in a time called the golden century, a period of Dutch history between 1600 and 1700 where Amsterdam was one of the richest cities in the world, due to its strong international trade Trade was essentially how all countries made their money In 1600, the Dutch government was worried about England becoming dominant in trade To combat this threat, they sponsored the creation of the Dutch East India Company in 1602 and allowed the firm to become a monopoly in Asian trade The company quickly became one of the dominant players in the trade of spices between Europe and Indonesia Spices might not seem like much today, but back then spices were scarce and extremely valuable They were used in medicine, to preserve cooked food, and to add flavour to meat Spices actually improved the quality of life Dutch East India Company is one of the most important companies in history and one of the reasons for this is that it was the very first company to go public on the world's first Stock Exchange From here, it continued to grow until it had 70,000 employees at its peak In the 1600s, that was more than 0.01% of the world's population working for this one company The firm ran their own shipyards, built a network of hundreds of bases, and had anything from officers to warehouse and heavy work stations In order to keep their ports and continue trade, Dutch East India Company developed their own army to protect the land that they gained and this is where things start getting beyond any company that we can imagine today As the company grew, the foreign colonies gained more land and possessed a sense of governmental powers The Dutch East India Company had the power to wage war, negotiate treaties, mint its own coins, and even established new colonies. The company was even used to fight against the Spanish Empire in the early 1600s and remember, this was a publicly traded company doing all of this It doesn't stop there though there were also expansive sailing expeditions that resulted in the discovery of new land as it turns out the Dutch East India Company actually helps shaped the geographical knowledge of the modern world They would stay operational for two centuries, and had effectively transformed itself from a corporate entity into a state, and then an empire Ok, so now we know that the company started by trading spice and ended up a tyrannical Empire But what was its most profitable business? The answer isn't one you would expect The peak of their wealth came from flowers Tulips to be exact, and the story of how this happened has gone down in infamy It tells us a deep archetype story. Although technologies in the world may advance, human nature remains the same Tulips were first introduced to Europe from Turkey and reached Amsterdam in 1554 The plants are immediately perceived as exotic goods, and their popularity began to rise Having tulips in your garden became an important status symbol In addition to this, the thing about tulips is they take seven to twelve months to flower and only bloom for about a week This rareness and the fact that there are status symbol and highly valued, made the tulip product a prime candidate for the first financial bubble in history The tulip bubble You see at the time, the Dutch were pioneers of modern finance They devised a way to set up a market where you could trade tulips all year round even if they weren't in bloom The prices were set by traders that signed to a contract based on future prices This was the very first futures derivative market. The same kind that we used to trade stocks with today Over time, the tulip market became more complicated and flowers were priced according to their rarity As with all derivative markets, things tend to go out of control sometimes The prices of the tulips are pushed higher and higher by speculators who plan to turn around and sell them for a profit This is the very same thing that happens in all modern financial bubbles from people flipping houses expecting the next guy to pay for it, to stock and bond traders doing the same thing. As I said, human nature stays the same Many merchants sold all of their belongings to purchase a few tulip bulbs for the purpose of selling them at a higher profit than they could ever imagine in their lifetimes. This was the 1630s and the average person could expect to live fewer than 40 years and be lucky to make any money at all Meanwhile, some of the tulip traders were earning the equivalence of sixty two thousand dollars a month But it seemed like the tulips for a quick way to paradise and everyone wanted in During the build-up and height of Tulipmania, the Dutch East India Company incorporated the tulip trade into their operations and the stock price began to rocket upwards By this stage, even England and France are trading tulips on the London Stock Exchange The acceleration of price continued and soon does a price explosion of twenty fold just in a single month To give you an idea, at the peak a single tulip bulb was worth ten times more than a craftsman's annual wage By this point, the Dutch East India's value had risen to that infamous massive $7.9 trillion mark To highlight how huge this was just one more time, if you put Apple, Microsoft and Google together, Dutch East India Company was worth three times that combined value So you might be wondering, what happened next? Like all bubbles, the tulip bubble popped in late 1636 So what caused the crash? It turns out that some of the buyers in North Holland refused to show up to routine tulip bulb auctions It signaled to the market that people just weren't going to pay any higher for the plant This event caused the tulip price to fall a little Investors then got cold feet and decided to sell. So the price fell more More people saw the price falling and decided to sell as well, and the cycle continued. Soon the market violently imploded Within just a few weeks, Tulip bulbs were only worth a hundredth of their former price This resulted in a full-blown panic throughout Holland and an economic crash that lasted years The Dutch government would later make changes to the financial system to make sure that this never happened again So what about the Dutch East India Company? What happened to them? Well, the company stayed very powerful until the mid 1700s but after bad management, and a war between the English and the Dutch, the company was dissolved and overtaken by the government in 1799, and the colonies of the company became Dutch colonies So, what does this tell us? The tulip bubble speaks of human nature and greed. Like many things in life, it's important to look at the underlying value of something and not just what everyone else thinks it's worth The Dutch East India Company size is completely unparalleled today. There were a complete government within themselves On one hand, I guess it warns about the close ties between industry and government. But on the other hand, they did discover new lands, shaping modern geography, and also with a pioneering company to trade on the stock market forever shaping finance But all in all, I just thought that was an absolutely fascinating story and I wanted to share that with you So anyway, that is the end of the video. Thanks for watching This has been Dagogo and you've been watching ColdFusion. If you just stumbled across this channel, feel free to subscribe, and if you know anyone that will be interested in such a topic Feel free to share this video. You can check out the rest of the "How BIG" series at the end of this video Anyway, that's it and I'll catch you again soon for the next video. Cheers guys! Have a good one