Khủng hoảng tài chính 2008: Cơ chế quả bom nợ dưới chuẩn và di chứng đến ngày nay
Các ngân hàng cho người không có việc làm vay tiền mua nhà, gom các khoản nợ rác đó đóng gói thành sản phẩm tài chính phức tạp và dán nhãn AAA an toàn tuyệt đối. Cỗ máy tham lam của Phố Wall đã làm nổ tung hệ thống tài chính toàn cầu năm 2008 như thế nào.
1. Ngày thứ Hai định mệnh tại Phố Wall
Sáng thứ Hai, ngày 15 tháng 9 năm 2008. Hàng nghìn nhân viên tại trụ sở ngân hàng đầu tư Lehman Brothers ở quảng trường Thời Đại (New York) lầm lũi ôm những chiếc thùng carton chứa đồ đạc cá nhân bước ra đường.
Lehman Brothers – ngân hàng đầu tư 158 năm tuổi từng vượt qua cuộc Nội chiến Mỹ, hai cuộc Chiến tranh Thế giới và cuộc Đại khủng hoảng 1929 – chính thức tuyên bố phá sản với khoản nợ kỷ lục 619 tỷ USD.
Đây là vụ phá sản lớn nhất trong lịch sử tài chính nhân loại.
Chỉ trong vài tuần ngắn ngủi, toàn bộ hệ thống tín dụng toàn cầu đóng băng hoàn toàn:
- Thị trường chứng khoán toàn cầu bốc hơi hơn 10.000 tỷ USD giá trị.
- Hàng triệu gia đình mất sạch nhà cửa, bị ngân hàng tịch thu phát mại.
- Gần 9 triệu người Mỹ mất việc làm; tỷ lệ thất nghiệp tăng vọt lên mức 10%.
Nhưng điều đáng kinh ngạc nhất là: Thảm họa kinh hoàng đó không bắt nguồn từ một cuộc chiến tranh hay một thiên tai, mà nó được tạo ra một cách có hệ thống bởi lòng tham và sự tha hóa của hệ thống tài chính Phố Wall.
2. Quả bom nợ dưới chuẩn (Subprime Mortgage) và khoản vay NINJA
Để hiểu cuộc khủng hoảng 2008, phải bắt đầu từ nguyên lý cơ bản nhất: Ai là người vay tiền mua nhà?
Trước những năm 2000, các ngân hàng truyền thống cho vay rất thận trọng: Người vay phải chứng minh có việc làm ổn định, thu nhập đủ trả nợ và phải nộp trước ít nhất 20% tiền mặt giá trị căn nhà (Down payment).
Nhưng sau khi bong bóng dot-com vỡ vụn và sự kiện 11/9 xảy ra, Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) đã hạ lãi suất cơ bản xuống mức thấp kỷ lục (1%) để kích thích kinh tế. Tiền rẻ tràn ngập thị trường. Các ngân hàng Phố Wall nhận ra: Nếu chỉ cho những người có thu nhập cao vay, họ sẽ sớm hết khách hàng.
Họ quyết định mở toang cánh cửa cho nhóm khách hàng rủi ro nhất: Người vay nợ dưới chuẩn (Subprime).
Các nhà môi giới cho vay tín dụng bắt đầu tung ra các gói vay quái đản gọi là khoản vay NINJA (No Income, No Job, No Assets - Không thu nhập, Không việc làm, Không tài sản):
- Người mua nhà không cần nộp bất kỳ đồng tiền mặt nào (khoản vay 100% giá trị nhà).
- Không cần bảng lương hay giấy tờ chứng minh năng lực tài chính.
- Sử dụng bẫy lãi suất điều chỉnh (Teaser rate): Trong 2 năm đầu tiên, lãi suất vay cực kỳ thấp (gần như bằng 0). Nhưng từ năm thứ 3 trở đi, lãi suất sẽ nhảy vọt lên mức cao ngất ngưởng.
Các nhân viên môi giới cho vay nhắm mắt ký duyệt bừa bãi hàng triệu hồ sơ vay nợ vì một lý do đơn giản: Họ ăn hoa hồng ngay khi hợp đồng được ký, còn việc người vay sau này có trả được nợ hay không là việc của kẻ khác.
3. Trò ảo thuật đóng gói rác thành vàng: MBS, CDO và cơ quan xếp hạng tín nhiệm
Sau khi ký hợp đồng cho vay, các ngân hàng thương mại không giữ khoản nợ đó để chờ thu lãi hàng tháng. Họ lập tức bán tháo các khoản vay này cho các ngân hàng đầu tư lớn tại Phố Wall như Lehman Brothers, Merrill Lynch, Bear Stearns.
Tại đây, các kỹ sư tài chính của Phố Wall đã thực hiện một trò ảo thuật tinh vi:
Hàng nghìn khoản nợ dưới chuẩn (NINJA rác)
↓ (Gom lại và chia nhỏ thành các tầng rủi ro)
Chứng khoán hóa thành các gói CDO (Collateralized Debt Obligations)
↓ (Các cơ quan Moody's, S&P dán nhãn kiểm định)
Được xếp hạng an toàn tuyệt đối: AAA (Tương đương độ an toàn của Trái phiếu Chính phủ Mỹ)
↓
Bán cho các quỹ hưu trí, quỹ đầu tư và ngân hàng trên toàn thế giới
Làm thế nào mà việc gom một đống nợ rác lại với nhau lại có thể biến thành một sản phẩm tài chính an toàn tuyệt đối cấp độ AAA?
Câu trả lời nằm ở sự đồng lõa của các cơ quan xếp hạng tín nhiệm hàng đầu: Moody’s, Standard & Poor’s (S&P) và Fitch.
- Các ngân hàng Phố Wall trả hàng triệu USD phí dịch vụ cho các cơ quan này để đổi lấy việc dán nhãn AAA lên các gói CDO rác.
- Nếu Moody’s từ chối dán nhãn AAA, ngân hàng sẽ lập tức mang thương vụ sang cho S&P. Để không bị mất nguồn doanh thu béo bở, các cơ quan xếp hạng đã nhắm mắt ký duyệt hàng loạt các gói tài sản độc hại.
Để đẩy cỗ máy đi xa hơn nữa, tập đoàn bảo hiểm khổng lồ AIG đã nhảy vào cuộc bằng việc bán các hợp đồng bảo hiểm hoán đổi rủi ro tín dụng (Credit Default Swaps - CDS). AIG thu về hàng tỷ USD phí bảo hiểm mỗi năm với niềm tin mù quáng rằng: “Giá bất động sản trên toàn nước Mỹ chưa bao giờ đồng loạt sụt giảm trong lịch sử, nên họ sẽ không bao giờ phải bồi thường”.
Họ đã bán bảo hiểm cho những vụ hỏa hoạn trong khi không hề có đủ tiền vốn dự phòng nếu cả khu rừng bốc cháy.
4. Dây chuyền sụp đổ và cái bẫy cứu trợ
Năm 2006, khi Fed bắt đầu nâng lãi suất để kiềm chế lạm phát, quả bom phát nổ:
- Kỳ hạn 2 năm lãi suất ưu đãi kết thúc. Hàng triệu người vay nợ dưới chuẩn nhận được thông báo tiền lãi hàng tháng tăng vọt gấp đôi hoặc gấp ba.
- Họ không có tiền để trả. Làn sóng vỡ nợ (Default) lan rộng khắp nước Mỹ.
- Nhà bị ngân hàng tịch thu ồ ạt, nguồn cung nhà bán tháo tràn ngập thị trường. Giá bất động sản bắt đầu lao dốc không phanh.
- Khi giá nhà sụt giảm, giá trị của các gói chứng khoán CDO tụt thẳng đứng về mức gần như bằng 0.
Toàn bộ các ngân hàng lớn tại Phố Wall ngập trong hàng trăm tỷ USD tài sản độc hại (Toxic Assets) không ai thèm mua.
Tháng 3 năm 2008, Bear Stearns sụp đổ và bị ép bán lại cho JP Morgan với giá rẻ mạt. Tháng 9 năm 2008, Lehman Brothers nộp đơn phá sản vì chính phủ Mỹ từ chối giải cứu. Ngay sau đó, tập đoàn bảo hiểm AIG đứng bên bờ vực sụp đổ vì các khoản nợ bảo hiểm khổng lồ, buộc Bộ Tài chính Mỹ phải bơm khẩn cấp 85 tỷ USD tiền thuế của người dân để cứu sống AIG nhằm ngăn chặn sự sụp đổ dây chuyền của hệ thống ngân hàng toàn cầu.
Quốc hội Mỹ thông qua gói cứu trợ tài chính khẩn cấp TARP trị giá 700 tỷ USD để mua lại các khoản nợ xấu của các ngân hàng Phố Wall.
Nghịch lý đau đớn nhất của chủ nghĩa tư bản lộ diện trần trụi: Lợi nhuận được tư nhân hóa cho các giám đốc Phố Wall chia tiền thưởng, nhưng thua lỗ thì lại được xã hội hóa để hàng chục triệu người dân đóng thuế phải gánh chịu.
5. Bài học đóng đinh và di chứng đến ngày nay
Khủng hoảng 2008 để lại 3 di chứng cấu trúc định hình thế giới ngày nay:
- Kỷ nguyên in tiền vô tội vạ (Quantitative Easing - QE): Để vực dậy nền kinh tế sau thảm họa, các ngân hàng trung ương đã hạ lãi suất về 0% và bơm hàng chục nghìn tỷ USD vào hệ thống trong suốt 15 năm tiếp theo. Lượng tiền rẻ khổng lồ này đã thổi phồng giá bất động sản, chứng khoán lên mức không tưởng, khiến thế hệ trẻ ngày nay gần như mất hoàn toàn cơ hội mua được một căn nhà bằng đồng lương lao động thực tế.
- Sự trỗi dậy của phong trào phản kháng tài chính: Sự tức giận trước việc chính phủ cứu trợ các ngân hàng tội đồ đã thổi bùng phong trào Chiếm Phố Wall (Occupy Wall Street). Đặc biệt, vào ngày 3 tháng 1 năm 2009, Satoshi Nakamoto đã khai sinh ra khối đầu tiên của Bitcoin (Genesis Block), gắn chặt vào mã nguồn dòng tít thời báo London: “The Times 03/Jan/2009 Chancellor on brink of second bailout for banks” – một lời tuyên chiến trực diện với hệ thống tiền pháp định bị thao túng bởi các ngân hàng trung ương.
- Mọi mô hình tài chính dựa trên giả định “thị trường chỉ có tăng không có giảm” đều sẽ kết thúc bằng thảm họa: Khi rủi ro bị chia nhỏ và che giấu dưới những công thức toán học phức tạp, nó không hề biến mất. Nó chỉ tích tụ lại thành một quả bom áp suất lớn hơn, chờ đợi một que diêm để phát nổ.
📜 Xem toàn bộ transcript gốc tiếng Anh (6,043 từ)
Văn bản phụ đề nguyên bản tiếng Anh trích xuất trực tiếp từ video của ColdFusion phục vụ tra cứu và đối chiếu: